Trafik Kazası Tazminatı: Maddi, Manevi ve Sigorta Başvurusu

Güncelleme: 2026-06-18 · Okuma süresi: 14 dk

Trafik kazası sonrası maddi ve manevi tazminat, sigorta başvurusu, kusur, maluliyet raporu, aktüerya hesabı, Güvence Hesabı ve zamanaşımı süreci.

Trafik kazası sonrası tazminat süreci yalnızca aracın tamir masrafından ibaret değildir. Yaralanma varsa geçici iş göremezlik, sürekli iş göremezlik, bakıcı gideri, tedavi gideri ve manevi tazminat; ölüm varsa destekten yoksun kalma tazminatı ve yakınların manevi tazminat talepleri gündeme gelebilir. Araçta hasar oluşmuşsa hasar bedeli, değer kaybı ve aracın kullanılamadığı süreye bağlı zarar ayrıca değerlendirilebilir.

Bu nedenle trafik kazası tazminatı dosyasında ilk soru “ne kadar ödeme yapılır?” değildir. Önce kazanın oluş şekli, kusur oranı, sağlık raporları, sigorta poliçesi, zarar kalemleri, başvuru şartı ve zamanaşımı birlikte incelenmelidir. Bolu’da meydana gelen yaralanmalı veya ölümlü trafik kazalarında da D-100, TEM bağlantıları, şehir içi kavşaklar, köy yolları veya ilçe bağlantı yollarındaki kaza tutanakları dosyanın sonucunu doğrudan etkileyebilir.

Trafik kazası tazminatı nedir?

Trafik kazası tazminatı, motorlu aracın karıştığı kaza nedeniyle zarar gören kişinin uğradığı maddi ve manevi zararların giderilmesini amaçlayan talepler bütünüdür. Hukuki dayanak olayın niteliğine göre değişmekle birlikte uygulamada Karayolları Trafik Kanunu, Türk Borçlar Kanunu, zorunlu mali sorumluluk sigortası ve sigorta genel şartları birlikte değerlendirilir.

Trafik kazası dosyalarında sorumluluk çoğu zaman birden fazla kişiye veya kuruma yöneltilebilir. Kusurlu sürücü, araç işleteni, araç maliki, zorunlu trafik sigortacısı, ihtiyari mali sorumluluk sigortacısı veya özel durumlarda Güvence Hesabı gündeme gelebilir. Ancak her sorumlunun sorumluluk sınırı aynı değildir. Örneğin zorunlu trafik sigortacısı poliçe limiti ve teminat kapsamı ile sınırlı sorumludur; manevi tazminat bakımından ayrıca poliçe kapsamı ve ihtiyari mali sorumluluk teminatı incelenmelidir.

Hangi zararlar talep edilebilir?

Trafik kazası sonrasında talep edilebilecek zarar kalemleri kazanın yalnızca maddi hasarlı, yaralanmalı veya ölümlü olmasına göre değişir. Aynı kazada birden fazla zarar kalemi bir arada bulunabilir.

Bu kalemlerin her biri ayrı ispat ve hesaplama gerektirir. Araç değer kaybı için ekspertiz, hasar geçmişi ve piyasa değeri önem taşırken; bedensel zararlar için maluliyet raporu, gelir durumu ve aktüerya hesabı belirleyicidir.

Kimler trafik kazası tazminatı talep edebilir?

Trafik kazasında zarar gören kişi, tam kusurlu olmadığı ölçüde zararın giderilmesini isteyebilir. Kusur oranı tazminat miktarını doğrudan etkiler. Örneğin kazada %25 kusurlu olan kişi, zararının karşı tarafın kusur oranına denk gelen kısmını talep edebilir. Buna karşılık tamamen kusurlu olan kişinin karşı taraftan tazminat talep etmesi kural olarak mümkün olmaz.

Tazminat talep edebilecek kişiler şu şekilde örneklendirilebilir:

• kazada yaralanan sürücü,
• kazada yolcu olarak bulunan kişi,
• yaya veya bisikletli olarak zarar gören kişi,
• aracı hasar gören araç maliki,
• ölüm halinde ölen kişinin eşi, çocukları, anne-babası veya fiili desteğinden yararlanan kişiler,
• bazı hallerde araç üzerinde ayni veya ekonomik menfaati bulunan kişiler.

Yolcu konumundaki kişinin kusur durumu ayrıca değerlendirilir. Yolcu genellikle kazanın meydana gelişinde kusurlu değildir; ancak emniyet kemeri takmama, motosiklette kask kullanmama, alkollü sürücüyle bilerek araca binme veya hatır taşıması gibi savunmalar tazminat miktarında indirim tartışmasına yol açabilir.

Kusur oranı neden belirleyicidir?

Trafik kazası tazminatında kusur oranı, zararın hangi oranda talep edilebileceğini belirler. Kaza tespit tutanağı önemli bir başlangıç belgesidir; fakat her zaman nihai belirleyici değildir. Ceza dosyasında alınan rapor, savcılık evrakı, kamera kaydı, tanık beyanı, olay yeri krokisi ve teknik bilirkişi raporu birlikte değerlendirilir.

Yargıtay uygulamasında kaza tespit tutanağı ile kusur raporu arasında çelişki bulunması halinde bu çelişkinin giderilmesi gerektiği kabul edilmektedir. Yargıtay 4. Hukuk Dairesi, 25.02.2026 tarihli, E.2024/11394, K.2026/2164 sayılı kararında; kaza tespit tutanağı ve kusur raporu arasındaki çelişkinin gerekçelendirilmesi veya yeni bir uzman raporuyla giderilmesi gerektiğini vurgulamıştır.

Bu nedenle yalnızca ilk tutanağa bakılarak dosyanın sonucu hakkında kesin değerlendirme yapmak doğru olmaz. Özellikle yaralanmalı veya ölümlü kazalarda ceza soruşturması evrakının ve bilirkişi raporlarının tazminat dosyasına etkisi ayrıca incelenmelidir.

Yaralanmalı kazalarda hangi tazminatlar gündeme gelir?

Yaralanmalı trafik kazalarında en sık karşılaşılan tazminat kalemleri geçici iş göremezlik, sürekli iş göremezlik, bakıcı gideri ve tedavi gideridir. Bu taleplerin her biri için farklı belge ve hesaplama gerekir.

Geçici iş göremezlik, kişinin iyileşme sürecinde çalışamaması veya gelir elde edememesi nedeniyle oluşan zarardır. Sürekli iş göremezlik ise kalıcı maluliyet nedeniyle kişinin çalışma gücünde azalma meydana gelmesi halinde gündeme gelir. Bakıcı gideri, kişinin geçici veya kalıcı olarak başkasının yardımına ihtiyaç duyması halinde talep edilebilir. Tedavi giderlerinde ise SGK tarafından karşılanmayan, belgeye dayanan veya uzman raporuyla gerekli görülen giderler tartışma konusu olabilir.

Yargıtay 4. Hukuk Dairesi, 26.02.2026 tarihli, E.2025/11356, K.2026/2298 sayılı kararında trafik kazasında yaralanan yolcunun sürekli iş göremezlik, geçici iş göremezlik, bakıcı gideri ve SGK tarafından karşılanmayan tedavi gideri taleplerini birlikte değerlendirmiştir. Bu tür kararlar, trafik kazası dosyalarının tek kalemli basit sigorta başvurusu değil, birden fazla zarar başlığından oluşan teknik tazminat dosyaları olduğunu göstermektedir.

Maluliyet raporu neden önemlidir?

Sürekli iş göremezlik tazminatı bakımından en önemli belgelerden biri maluliyet raporudur. Raporun doğru yönetmeliğe göre, yetkili sağlık kurulundan ve kazadaki yaralanma ile illiyet bağı kurularak düzenlenmesi gerekir. Kaza tarihine göre uygulanacak yönetmelik, raporun geçerliliğini etkileyebilir.

Yargıtay 4. Hukuk Dairesi, 26.02.2026 tarihli, E.2024/8152, K.2026/2217 sayılı kararında maluliyet oranı belirlenirken kaza tarihine göre ilgili yönetmelik hükümlerinin dikkate alınması gerektiğini değerlendirmiştir. Yine 26.02.2026 tarihli, E.2023/11778, K.2026/2220 sayılı kararda, önceki raporların irdelenmesi ve kişinin muayenesiyle mevzuata uygun rapor alınması gerektiği belirtilmiştir.

Bu nedenle özel hastane raporu, tek hekim raporu veya eksik içerikli sağlık belgesi her zaman tazminat hesabına doğrudan esas alınamayabilir. Dosyada, yaralanmanın kazadan kaynaklanıp kaynaklanmadığı, geçici iş göremezlik süresi, sürekli maluliyet oranı ve bakıcı ihtiyacı ayrı ayrı ortaya konulmalıdır.

Trafik kazası tazminatı nasıl hesaplanır?

Trafik kazası tazminatı hesabında kusur oranı, maluliyet oranı, yaş, gelir, bakiye ömür, çalışma süresi, destek ilişkisi, poliçe limiti ve daha önce yapılan ödemeler dikkate alınır. Bu hesap genellikle aktüerya bilirkişi raporu ile yapılır.

Özellikle bedensel zarar ve destekten yoksun kalma tazminatında hesap yöntemi dosyanın sonucunu ciddi şekilde etkileyebilir. Yargıtay kararlarında TRH 2010 yaşam tablosu, progresif rant yöntemi, teknik faiz tartışmaları ve Anayasa Mahkemesi iptal kararlarının etkisi sıkça gündeme gelmektedir. Bu nedenle tazminat hesabı yapılırken yalnızca sigorta şirketinin teklif ettiği miktar esas alınmamalıdır.

Yargıtay 4. Hukuk Dairesi, 11.02.2026 tarihli, E.2023/2152, K.2026/1416 sayılı kararında tazminat hesaplarında bakiye ömür hesabı ve TRH 2010 yaşam tablosu tartışmasına değinmiştir. Bu kararlar, trafik kazası tazminatı dosyalarında aktüerya hesabının teknik ve denetlenebilir şekilde yapılması gerektiğini ortaya koymaktadır.

Sigorta şirketine başvuru yapılmadan dava açılabilir mi?

Trafik kazalarından doğan birçok talepte, özellikle zorunlu trafik sigortacısına karşı başvuru yapılacaksa, dava veya Sigorta Tahkim Komisyonu sürecinden önce sigorta şirketine usulüne uygun başvuru yapılması gerekir. Başvuru dilekçesine kaza tespit tutanağı, sağlık raporları, kusur evrakı, hasar dosyası, gelir belgeleri, vekaletname ve talep edilen zarar kalemine göre değişen diğer belgeler eklenmelidir.

Eksik evrakla yapılan başvuru bazı dosyalarda sorun oluşturabilir. Yargıtay 4. Hukuk Dairesi, 10.02.2026 tarihli, E.2023/13503, K.2026/1316 sayılı kararında sigorta şirketine başvuru yapıldığının ve başvurunun usulüne uygunluğunun tartışıldığı bir dosyayı değerlendirmiştir.

Sigorta şirketi başvuruyu kabul ederek ödeme yapabilir, kısmi ödeme teklif edebilir, talebi reddedebilir veya süresinde cevap vermeyebilir. Bu durumda dosyanın niteliğine göre Sigorta Tahkim Komisyonu, arabuluculuk ve mahkeme yolları ayrıca değerlendirilir.

Sigorta şirketinin yaptığı ödeme yeterli değilse ne yapılabilir?

Trafik kazası dosyalarında sigorta şirketleri bazen ödeme yapar; ancak bu ödeme gerçek zararı karşılamayabilir. Bu durumda ödeme tarihi, imzalanan belge, ibraname, feragat beyanı, ödeme kalemi ve hesaplama yöntemi dikkatle incelenmelidir.

Karayolları Trafik Kanunu m.111 uygulamasında, yetersiz veya gerçek zararla açıkça uyumsuz ibranameler bakımından iki yıllık süre önem taşır. Yargıtay 4. Hukuk Dairesi, 25.02.2026 tarihli, E.2025/10664, K.2026/2163 sayılı kararında ödeme ve ibraname sonrası iki yıllık süre içinde açılan talep yönünden yapılan ödeme ile gerçek zarar arasındaki farkı değerlendirmiştir.

Bu nedenle sigorta şirketinden ödeme alınması her zaman dosyanın kapandığı anlamına gelmez. Ancak ödeme belgesi imzalanmadan önce zarar kalemleri ve hesap yöntemi incelenmelidir. Özellikle “tam ve kesin ibra” içeren belgeler ileride açılacak davalarda tartışma yaratabilir.

Sigorta Tahkim Komisyonu mu, dava mı?

Trafik kazası tazminatı dosyalarında sigorta şirketine karşı başvuru sonrasında iki temel yol gündeme gelebilir: Sigorta Tahkim Komisyonu veya görevli mahkemede dava. Hangi yolun tercih edileceği; uyuşmazlığın miktarına, delil durumuna, kusur ve maluliyet tartışmasına, manevi tazminat talebinin bulunup bulunmadığına, sigorta poliçesinin kapsamına ve zamanaşımı riskine göre belirlenmelidir.

Sigorta Tahkim Komisyonu hızlı bir yol olabilir; fakat her dosya tahkim için uygun değildir. Eksik maluliyet raporu, kusur çelişkisi, ceza dosyasının beklenmesi gereken durumlar, birden fazla sigorta türü veya manevi tazminat talepleri varsa süreç daha dikkatli planlanmalıdır. Sigorta şirketi dışındaki sürücü, işleten veya malik aleyhine yöneltilecek taleplerde mahkeme yolu ayrıca gündeme gelebilir.

Ticari dava niteliği taşıyan veya sigorta şirketine yönelen bazı uyuşmazlıklarda arabuluculuk dava şartı da gündeme gelebilir. Yargıtay 4. Hukuk Dairesi, 24.02.2026 tarihli, E.2023/4057, K.2026/2072 sayılı kararında trafik kazası nedeniyle açılan tazminat dosyasında sigorta başvurusu ve arabuluculuk sürecinin birlikte gündeme geldiği bir uyuşmazlığı incelemiştir.

Güvence Hesabı hangi durumlarda gündeme gelir?

Bazı trafik kazalarında karşı aracın zorunlu trafik sigortası bulunmayabilir, kazaya neden olan araç tespit edilemeyebilir veya sigorta şirketinin sorumluluğu özel nedenlerle karşılanamayabilir. Bu tür hallerde Güvence Hesabı başvurusu gündeme gelebilir.

Güvence Hesabı her trafik kazasında başvurulacak genel bir tazminat kurumu değildir. Kazanın niteliği, aracın sigorta durumu, zarar türü, poliçe limiti, başvuru belgeleri ve teminat kapsamı birlikte değerlendirilmelidir. Özellikle sigortasız araç veya tespit edilemeyen araç nedeniyle meydana gelen yaralanmalı ya da ölümlü kazalarda bu yol önem kazanır.

Yargıtay 4. Hukuk Dairesi, 25.02.2026 tarihli, E.2025/13892, K.2026/2149 sayılı kararında trafik kazasında ölüm nedeniyle Güvence Hesabının sorumluluğu kapsamında destekten yoksun kalma tazminatı talebini değerlendirmiştir.

Bu konuda daha ayrıntılı bilgi için Güvence Hesabı nedir? yazısı ayrıca incelenebilir.

Manevi tazminat talep edilebilir mi?

Trafik kazalarında manevi tazminat, özellikle ağır yaralanma, kalıcı sakatlık veya ölüm halinde gündeme gelir. Manevi tazminatın amacı zarar görenin yaşadığı acı, elem ve yaşam düzenindeki sarsıntının bir miktar giderilmesidir. Bu tazminat bir zenginleşme aracı değildir; aynı zamanda sorumlu kişi bakımından ölçüsüz bir yıkım aracı olarak da belirlenmemelidir.

Yargıtay 4. Hukuk Dairesi, 17.02.2026 tarihli, E.2023/1587, K.2026/1677 sayılı kararında manevi tazminat miktarının belirlenmesinde duyulan acı ve üzüntünün boyutu, hakkaniyet, tarafların durumu ve tazminatın zenginleşme-yıkım dengesine yol açmaması ilkelerini dikkate almıştır.

Manevi tazminat talebi bakımından kazanın oluş şekli, kusur oranı, yaralanmanın ağırlığı, kalıcı iz veya maluliyet, tedavi süreci, ölüm halinde yakınlık derecesi ve olayın kişi üzerindeki etkisi önem taşır. Zorunlu trafik sigortasının manevi tazminatı karşılayıp karşılamayacağı ise poliçe ve teminat kapsamına göre ayrıca incelenmelidir.

Destekten yoksun kalma tazminatı nedir?

Ölümlü trafik kazalarında ölen kişinin desteğinden yararlanan kişiler destekten yoksun kalma tazminatı talep edebilir. Bu talep yalnızca mirasçılık sıfatına bağlı değildir. Eş, çocuk, anne-baba veya fiilen destek ilişkisi bulunan kişiler somut olayın özelliklerine göre hak sahibi olabilir.

Destekten yoksun kalma tazminatı hesabında ölen kişinin yaşı, geliri, destek süresi, hak sahiplerinin yaşı, kusur oranı, sigorta limiti, SGK ödemeleri ve destek payları birlikte değerlendirilir. Yargıtay 4. Hukuk Dairesi, 25.02.2026 tarihli, E.2023/4338, K.2026/2150 sayılı kararında trafik kazası sonucu hayatını kaybeden desteğin yakınlarının destekten yoksun kalma tazminatı talebini incelemiştir.

Bu konu başlı başına teknik bir hesaplama alanıdır. Ayrıntılı bilgi için destekten yoksun kalma tazminatı yazısı ayrıca okunabilir.

Müterafik kusur ve indirim sebepleri

Tazminat hesabında yalnızca kazaya neden olan kusur oranı değil, zarar görenin zararın doğmasına veya artmasına katkısı da tartışma konusu olabilir. Bu durum uygulamada “müterafik kusur” olarak ifade edilir.

Örneğin motosiklet kazasında kask takılmaması, araçta emniyet kemeri kullanılmaması, alkollü sürücüyle bilerek yolculuk yapılması veya zararı artıran davranışlar tazminattan indirim yapılmasına yol açabilir. Yargıtay 4. Hukuk Dairesi, 24.02.2026 tarihli, E.2023/968, K.2026/2053 sayılı kararında kask takılmaması nedeniyle zararın artmasında katkı bulunduğu gerekçesiyle indirim yapılması gerektiğini değerlendirmiştir.

Bununla birlikte her dosyada otomatik indirim yapılmaz. İndirimin uygulanabilmesi için somut olayda zarar görenin davranışı ile zararın artması arasında bağlantı kurulmalıdır. Bu nedenle müterafik kusur savunması, tıbbi raporlar ve kazanın oluş şekliyle birlikte incelenmelidir.

Zamanaşımı süresi nasıl hesaplanır?

Trafik kazası tazminatlarında zamanaşımı hesabı dikkatle yapılmalıdır. Karayolları Trafik Kanunu m.109 uyarınca motorlu araç kazalarından doğan maddi zararların tazmini talepleri genel olarak zararın ve tazminat yükümlüsünün öğrenilmesinden itibaren iki yıl ve her halde kaza tarihinden itibaren on yıl içinde zamanaşımına uğrar. Ancak fiil aynı zamanda suç oluşturuyorsa ve ceza kanununda daha uzun zamanaşımı öngörülmüşse uzamış ceza zamanaşımı gündeme gelebilir.

Yargıtay 4. Hukuk Dairesi, 11.02.2026 tarihli, E.2024/11655, K.2026/1465 sayılı kararında uzamış ceza zamanaşımının uygulanabilmesi için her zaman ceza davası açılmış veya mahkûmiyet kararı verilmiş olmasının aranmadığını; eylemin cezayı gerektiren bir fiil olmasının yeterli olabileceğini değerlendirmiştir.

Buna karşılık süre hesabı her dosyada farklıdır. Yaralanma, ölüm, yalnızca araç hasarı, ceza soruşturması, tahkim başvurusu, arabuluculuk, sigorta başvurusu ve önceki ödeme-ibraname belgeleri ayrı ayrı incelenmelidir. Yargıtay 4. Hukuk Dairesi, 11.02.2026 tarihli, E.2024/11674, K.2026/1469 sayılı kararında sigorta şirketine başvurunun zamanaşımını kesmeyeceği yönündeki değerlendirmeyi ele almıştır. Bu nedenle yalnızca sigorta şirketine başvuru yapıldığı düşüncesiyle dava veya tahkim süresi güvence altına alınmış sayılmamalıdır.

Trafik kazası sonrasında hangi belgeler saklanmalı?

Trafik kazası dosyalarında belge düzeni çok önemlidir. Eksik belge hem sigorta başvurusunu hem dava veya tahkim sürecini zayıflatabilir. Bu nedenle kaza sonrasında mümkün olduğunca şu belgeler saklanmalıdır:

• kaza tespit tutanağı veya trafik kazası tespit raporu,
• olay yeri, araç ve hasar fotoğrafları,
• hastane başvuru belgeleri, epikriz, reçete ve tedavi evrakı,
• geçici iş göremezlik raporları,
• maluliyet raporu veya sağlık kurulu evrakı,
• servis faturası, ekspertiz raporu ve araç hasar dosyası,
• araç değer kaybı raporu,
• gelir belgeleri, maaş bordrosu, vergi kaydı veya mesleki kazanç belgeleri,
• sigorta şirketiyle yapılan başvuru ve yazışmalar,
• ceza soruşturması evrakı, bilirkişi raporu ve takipsizlik/iddianame/karar belgeleri,
• ödeme dekontları, ibraname veya sulh belgeleri.

Özellikle sigorta şirketinden gelen ödeme teklifleri aceleyle kabul edilmemelidir. Teklifin hangi zarar kalemine ilişkin olduğu, tüm zararları kapsayıp kapsamadığı, ibra içerip içermediği ve gerçek zararla uyumlu olup olmadığı ayrıca değerlendirilmelidir.

Bolu’da trafik kazası tazminatı süreci nasıl yürür?

Bolu’da meydana gelen trafik kazalarında dosyanın niteliğine göre Bolu Cumhuriyet Başsavcılığı soruşturması, sigorta şirketi başvurusu, Sigorta Tahkim Komisyonu süreci veya görevli mahkemede tazminat davası gündeme gelebilir. Kaza Bolu merkezde gerçekleşmiş olsa bile sigorta şirketinin merkezi, tarafların yerleşim yeri, kazanın meydana geldiği yer ve uyuşmazlığın niteliği görev ve yetki değerlendirmesini etkileyebilir.

Bolu ve çevresindeki trafik kazalarında özellikle şehirlerarası yol bağlantıları, yoğun kavşaklar, kış şartları, yolcu konumu, motosiklet kazaları ve yaya kazaları bakımından kusur değerlendirmesi önem taşır. Ancak yerel unsur tek başına sonucu belirlemez. Asıl belirleyici olan; delillerin zamanında toplanması, raporların doğru yönetmeliğe göre alınması, başvuru şartlarının tamamlanması ve tazminat hesabının denetlenebilir şekilde yapılmasıdır.

Sık yapılan hatalar

Trafik kazası tazminatı dosyalarında en sık karşılaşılan hatalar şunlardır:

• yalnızca kaza tespit tutanağına bakarak hak kaybı olmadığı düşünmek,
• sigorta şirketinin ilk ödeme teklifini gerçek zarar hesabı sanmak,
• maluliyet raporu alınmadan sürekli iş göremezlik hesabı yapmak,
• zamanaşımı süresinin sigorta başvurusuyla kendiliğinden duracağını düşünmek,
• manevi tazminatın zorunlu trafik sigortası tarafından her durumda ödeneceğini varsaymak,
• değer kaybı, araç mahrumiyeti ve hasar bedelini birbirine karıştırmak,
• ceza dosyasındaki kusur ve bilirkişi raporlarını tazminat dosyasından ayrı düşünmek,
• ibraname veya ödeme belgesini incelemeden imzalamak.

Bu hatalar özellikle yaralanmalı ve ölümlü kazalarda ciddi hak kayıplarına neden olabilir.

Yararlanılan Yargıtay kararları

Sonuç

Trafik kazası tazminatı dosyalarında doğru sonuca ulaşmak için kusur, zarar, sigorta teminatı, maluliyet raporu, aktüerya hesabı, zamanaşımı ve başvuru şartları birlikte değerlendirilmelidir. Aynı kaza içinde araç değer kaybı, geçici iş göremezlik, sürekli iş göremezlik, bakıcı gideri, tedavi gideri, destekten yoksun kalma ve manevi tazminat gibi çok farklı talepler bulunabilir.

Bu yazı genel bilgilendirme amacıyla hazırlanmıştır. Trafik kazası nedeniyle tazminat talep edilmeden önce kaza tutanağı, ceza dosyası, sağlık raporları, sigorta poliçesi, ödeme belgeleri ve zamanaşımı durumu somut olay özelinde incelenmelidir.